Chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa vụ đông xuân năm 2026 – Những kết quả tích cực

Thực hiện Nghị định số 112/2024/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết về đất trồng lúa, thời gian vừa qua, ngành Nông nghiệp đã triển khai chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi tại nhiều địa phương nhằm mang lại hiệu quả cao hơn trong phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa đã được thực hiện theo nguyên tắc: Chỉ thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa kém hiệu quả sang cây trồng lâu năm, không được chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa tại vùng quy hoạch trồng lúa có năng suất, chất lượng cao, đảm bảo không gây ô nhiễm, thoái hóa đất trồng lúa; không làm hư hỏng công trình giao thông, công trình thủy lợi, công trình đê điều, công trình phục vụ trực tiếp sản xuất lúa.

Vụ lúa đông xuân năm 2026, cả nước gieo cấy được 2.915,2 nghìn ha lúa đông xuân, giảm 37,3 nghìn ha so với vụ đông xuân năm 2025 do chủ yếu thực hiện chuyển đổi diện tích đất trồng lúa không hiệu quả sang trồng cây hằng năm, cây lâu năm, nuôi thủy sản có giá trị kinh tế cao hơn, hoặc phục vụ xây dựng các công trình công cộng, khu công nghiệp trên địa bàn. Các địa phương phía Bắc giảm 13,4 nghìn ha lúa đông xuân để chuyển đổi sang các mục đích sử dụng khác, trong đó: Bắc Ninh giảm 3,1 nghìn ha, bao gồm thu hồi 800 ha đất lúa phục vụ xây dựng sân bay; 938 ha làm khu công nghiệp, giao thông và chuyển hơn 650 ha sang trồng cây lâu năm; 219 ha sang trồng cây hằng năm khác. Hà Nội chuyển gần 1,4 nghìn ha và Hưng Yên chuyển khoảng 1,3 nghìn ha đất lúa sang đất phi nông nghiệp. Tuyên Quang chuyển 140 ha đất lúa sang làm đường cao tốc và một phần sang trồng ngô vụ đông. Phú Thọ chuyển 200 ha sang làm nhà ở tái định cư.

Quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng diễn ra mạnh mẽ ở các địa phương phía Nam, nơi có vùng Đồng bằng sông Cửu Long với diện tích trồng lúa lớn nhất cả nước. Vụ đông xuân năm 2026, các tỉnh miền Nam giảm 23,9 nghìn ha lúa đông xuân để chuyển sang các mục đích: 12 nghìn ha sang trồng cây hằng năm khác, 5,6 nghìn ha trồng cây lâu năm; 1,9 nghìn ha nuôi trồng thủy sản; 0,9 nghìn ha làm hạ tầng công cộng. Một số địa phương thực hiện chuyển đổi nhiều: Cần Thơ giảm 14,8 nghìn ha, trong đó 10,6 nghìn ha chuyển sang cây hằng năm khác; 3,7 nghìn ha sang trồng cây lâu năm. Đồng Tháp giảm 6,2 nghìn ha, trong đó 533 ha sang trồng cây hằng năm khác; gần 1,6 nghìn ha sang trồng cây lâu năm; 55 ha sang nuôi trồng thủy sản; 4,0 nghìn ha lúa đông xuân sẽ chuyển sang trồng vụ hè thu sớm. An Giang giảm 3 nghìn ha, trong đó 350 ha sang trồng cây hằng năm khác; 1,8 nghìn ha sang nuôi trồng thủy sản. Vĩnh Long giảm 902 ha, trong đó 511 ha sang trồng cây hằng năm khác; 266 ha sang trồng cây lâu năm; 71 ha sang nuôi trồng thủy sản. Tây Ninh giảm 611 ha, chủ yếu chuyển sang trồng cây hằng năm khác.

Nhờ thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa, giảm đất trồng lúa kém hiệu quả cho năng suất thấp, cùng với áp dụng các biện pháp canh tác tiên tiến, hiệu quả trồng lúa đã tăng lên rõ rệt. Năng suất lúa đông xuân năm 2026 sơ bộ đạt 73,5 tạ/ha, tăng 0,7 tạ/ha so với vụ lúa đông xuân 2025. Song song với đó là việc thực hiện đề án “Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”, toàn vùng đã gieo cấy được 368,1 nghìn ha lúa đông xuân 2026 chất lượng cao, chiếm 29,7% tổng diện tích gieo trồng toàn vùng và tăng 3,7% so với năm 2025. Với mô hình sản xuất này, chi phí giảm từ 15% đến 21% so với tập quán cũ; lợi nhuận bình quân khoảng 29,6 triệu đồng/ha, cao hơn 4,7 triệu đồng/ha so với canh tác truyền thống. Các giống lúa được gieo trồng chủ yếu là những giống chất lượng cao và thích nghi tốt với điều kiện canh tác của địa phương như Đài thơm 8, ST24, ST25, OM18, OM5451, OM4900, OM6976, OM6162, OC10… Các mô hình sản xuất theo hướng hữu cơ, tuần hoàn tiếp tục được duy trì, các mô hình sản xuất ứng dụng công nghệ cao được đưa vào sản xuất nhằm nâng cao năng suất, giảm phát thải môi trường, phát triển bền vững cây lúa.

Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ đất trồng lúa kém hiệu quả sang cây trồng lâu năm giúp mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn. Sản lượng cây lâu năm quý I/2026 đạt khá, giá các loại nông sản chủ lực duy trì ở mức cao đã khuyến khích người dân mở rộng quy mô trồng và đầu tư chăm sóc. Bên cạnh đó, nhờ áp dụng giống mới, kỹ thuật canh tác hiện đại giúp nâng cao năng suất và sản lượng thu hoạch. Công tác quản lý mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu được quan tâm triển khai. Đến nay đã có 9.357 mã số vùng trồng và 1.381 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu cho các loại quả tươi (thanh long, xoài, vú sữa, chuối, bưởi, chanh leo, chanh không hạt, nhãn, vải, ớt, thạch đen… ) được phép xuất khẩu sang các thị trường như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Úc, Niu Di-lân, Hàn Quốc, Nhật Bản. Kim ngạch xuất khẩu quý I/2026 của một số mặt hàng nông sản tăng, trong đó mặt hàng rau quả đạt 1.528 triệu USD, tăng 31,4% so với cùng kỳ năm trước; hạt tiêu đạt 431 triệu USD, tăng 32,9%. Nuôi trồng thủy sản tiếp tục được phát huy theo hướng nuôi công nghệ cao, phát triển mô hình nuôi thâm canh, diện tích nuôi trồng được mở rộng. Nhờ đó sản lượng thủy sản nuôi trồng quý I/2026 ước đạt 1.296,8 nghìn tấn, tăng 5,4% so với quý I/2025.

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa kém hiệu quả giúp nâng cao hiệu quả kinh tế, tăng thu nhập cho nông dân, thích ứng với biến đổi khí hậu. Mô hình này giúp tận dụng diện tích đất trũng/khô hạn, giảm thiểu rủi ro và biến động thị trường, thúc đẩy phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng góp phần đa dạng hóa sản phẩm nông nghiệp, nâng cao khả năng cạnh tranh và đáp ứng tốt hơn nhu cầu tiêu dùng của người dân và thị trường xuất khẩu.