Thực trạng và xu hướng phát triển doanh nghiệp Việt Nam quý I năm 2026

Quý I/2026 diễn ra trong bối cảnh kinh tế thế giới tiếp tục có nhiều biến động nhanh, phức tạp và khó dự báo. Xung đột quân sự tại một số khu vực, đặc biệt là Trung Đông tiếp tục leo thang, kéo theo những tác động lan tỏa đến chuỗi cung ứng toàn cầu, làm gia tăng chi phí vận tải, năng lượng và nguyên vật liệu. Bên cạnh đó, chính sách thương mại của các nền kinh tế lớn có nhiều điều chỉnh khó lường, khiến môi trường kinh doanh quốc tế trở nên bất định hơn. Trong nước, nền kinh tế bước vào giai đoạn mới với nhiều kỳ vọng tăng trưởng, song vẫn phải đối mặt với không ít khó khăn, thách thức.

Trong bối cảnh đó, khu vực doanh nghiệp Việt Nam tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong duy trì đà tăng trưởng và ổn định kinh tế vĩ mô. Số liệu thống kê trong quý I/2026 cho thấy bức tranh doanh nghiệp có nhiều điểm sáng nhưng cũng đan xen không ít gam màu trầm, phản ánh rõ nét trạng thái “vừa phục hồi, vừa chịu áp lực” của nền kinh tế. Điều này cho thấy cộng đồng doanh nghiệp vẫn duy trì được sự kiên cường, khả năng thích ứng và niềm tin vào triển vọng phục hồi và phát triển của nền kinh tế trong trung và dài hạn.

Một trong những điểm nổi bật trong quý I/2026 là số lượng doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập thị trường tăng mạnh. Tổng số doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập thị trường đạt hơn 96 nghìn doanh nghiệp, tăng 31,7% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, số doanh nghiệp thành lập mới đạt hơn 57,4 nghìn doanh nghiệp, ghi nhận mức tăng trưởng rất cao, tăng 57,8%. Bên cạnh đó, số doanh nghiệp quay trở lại hoạt động đạt hơn 38,6 nghìn doanh nghiệp, tăng 5,7%, cho thấy nhiều doanh nghiệp đã tạm ngừng kinh doanh nay bắt đầu quay lại thị trường khi điều kiện dần cải thiện.

Sự gia tăng mạnh mẽ của số doanh nghiệp thành lập mới trong quý I/2026 không chỉ cho thấy xu hướng mở rộng hoạt động sản xuất kinh doanh mà còn phản ánh sự cải thiện về môi trường đầu tư, kinh doanh. Đáng chú ý, số lượng doanh nghiệp thành lập mới trong tháng Ba năm nay đạt mức cao so với các giai đoạn trước với gần 22,0 nghìn doanh nghiệp, tăng 94,1% so với cùng kỳ năm trước, vượt xa mức trung bình của nhiều năm, gấp 3,3 lần so với mức trung bình trong giai đoạn 2011 – 2015 (6.566 doanh nghiệp/tháng); gấp 2,1 lần so với mức trung bình giai đoạn 2016 – 2020 (10.688 doanh nghiệp/tháng) và gấp 1,8 lần so với mức trung bình trong giai đoạn 2021 -2024 (12.122 doanh nghiệp/tháng). Xu hướng này cho thấy khởi sự kinh doanh đang được thúc đẩy mạnh mẽ, là tín hiệu tích cực, góp phần tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế trong thời gian tới.

Như vậy, mặc dù hoạt động sản xuất kinh doanh đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, song cộng đồng doanh nghiệp vẫn nỗ lực “vượt khó”, duy trì đà tăng trưởng trong nhiều tháng gần đây, phản ánh rõ nét sức sống bền bỉ, tinh thần vượt khó và niềm tin kinh doanh ngày càng được củng cố của cộng đồng doanh nghiệp.

Tuy nhiên, phân tích sâu hơn về cơ cấu ngành cho thấy số doanh nghiệp thành lập mới trong khu vực dịch vụ tiếp tục cao nhất trong ba khu vực kinh tế với hơn 43,0 nghìn doanh nghiệp, tăng 56,6% so với cùng kỳ năm trước; trong khi khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản có 623 doanh nghiệp; khu vực công nghiệp và xây dựng có gần 13,8 nghìn doanh nghiệp. Điều này phản ánh xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng dịch vụ, song cũng đặt ra yêu cầu cần cân đối hơn giữa các ngành, đặc biệt trong bối cảnh khu vực sản xuất đóng vai trò quan trọng đối với tăng trưởng bền vững.

Bên cạnh những kết quả tích cực, số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường trong quý I/2026 vẫn ở mức cao, với 91,8 nghìn doanh nghiệp, tăng 16,5% so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, số doanh nghiệp lựa chọn hình thức tạm ngừng kinh doanh có thời hạn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường (chiếm 69,1%). Điều này cho thấy nhiều doanh nghiệp không hoàn toàn chấm dứt hoạt động mà chỉ tạm thời “đóng băng” để tái cơ cấu, tìm kiếm cơ hội mới và chuẩn bị quay trở lại thị trường khi điều kiện thuận lợi hơn. Chi phí đầu vào, bao gồm giá năng lượng, nguyên vật liệu và chi phí logistics tiếp tục ở mức cao, gây áp lực lớn lên hoạt động sản xuất kinh doanh. Đồng thời, sức cầu thị trường trong nước và quốc tế phục hồi chưa đồng đều, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm và duy trì dòng tiền. Trong bối cảnh đó, nhiều doanh nghiệp buộc phải thu hẹp quy mô hoặc tạm ngừng hoạt động để giảm thiểu rủi ro.

Tình hình đăng ký doanh nghiệp quý I năm 2026

Một điểm đáng lưu ý khác là phần lớn các doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường có quy mô nhỏ, với vốn đăng ký dưới 10 tỷ đồng (chiếm 90,3%), cho thấy khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các biến động kinh tế. Năng lực tài chính hạn chế, khả năng tiếp cận vốn còn khó khăn và mức độ phụ thuộc cao vào thị trường nội địa khiến nhóm doanh nghiệp này dễ rơi vào trạng thái bị động khi chi phí tăng và thị trường biến động.

Ngoài ra, tổng số vốn đăng ký bổ sung vào nền kinh tế trong quý I/2026 đạt hơn 1,3 triệu tỷ đồng, giảm 5,1% so với cùng kỳ năm 2025[1], cho thấy doanh nghiệp đang có xu hướng thận trọng hơn trong các quyết định đầu tư. Thay vì mở rộng quy mô, nhiều doanh nghiệp lựa chọn ưu tiên duy trì thanh khoản, kiểm soát chi phí và ổn định hoạt động trong ngắn hạn. Đây là phản ứng hợp lý trong bối cảnh môi trường kinh doanh còn nhiều rủi ro và bất định.

Phân tích theo ngành kinh tế, lĩnh vực bán buôn, bán lẻ có số lượng doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường lớn nhất. Nguyên nhân do áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng, đặc biệt từ sự phát triển nhanh của thương mại điện tử và các nền tảng kinh doanh trực tuyến. Sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng, cùng với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng dịch vụ và trải nghiệm khách hàng, đang buộc các doanh nghiệp phải nhanh chóng thích ứng. Những doanh nghiệp chậm đổi mới, không kịp chuyển đổi mô hình kinh doanh sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì hoạt động.

Nhìn chung, bức tranh đăng ký doanh nghiệp Việt Nam trong quý I/2026 cho thấy sự đan xen giữa các yếu tố tích cực và thách thức. Một mặt, số lượng doanh nghiệp gia nhập thị trường tăng mạnh, niềm tin kinh doanh được cải thiện và hoạt động khởi sự kinh doanh diễn ra sôi động. Mặt khác, số doanh nghiệp rút lui vẫn ở mức cao, chất lượng tăng trưởng chưa thực sự bền vững và khu vực doanh nghiệp nhỏ tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn. Đáng chú ý hơn, khi nhìn sâu vào bức tranh doanh nghiệp quý I/2026 có thể thấy rõ sự “lệch pha” giữa tốc độ gia nhập và chất lượng tồn tại của doanh nghiệp. Việc số lượng doanh nghiệp thành lập mới tăng mạnh trong khi quy mô vốn bình quân có xu hướng giảm và số doanh nghiệp rút lui vẫn ở mức cao cho thấy quá trình phát triển doanh nghiệp hiện nay vẫn mang tính mở rộng về số lượng nhiều hơn là nâng cao về chất lượng. Thực tế này cho thấy môi trường kinh doanh đã trở nên thông thoáng hơn, song năng lực nội tại của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn chưa được cải thiện tương xứng. Bên cạnh đó, xu hướng gia tăng số lượng doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh thay vì giải thể hoàn toàn cho thấy sự thay đổi trong cách thức ứng phó với rủi ro. Doanh nghiệp có xu hướng thu hẹp hoạt động để bảo toàn nguồn lực, chờ cơ hội phục hồi thay vì rút lui hoàn toàn khỏi thị trường. Đây là biểu hiện của khả năng thích ứng linh hoạt, nhưng đồng thời cũng phản ánh những khó khăn mang tính ngắn hạn chưa được tháo gỡ triệt để.

Một khía cạnh quan trọng khác là áp lực cạnh tranh đang chuyển dịch mạnh sang cạnh tranh dựa trên công nghệ và mô hình kinh doanh. Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử và nền tảng số đang tạo ra quá trình sàng lọc tự nhiên, buộc doanh nghiệp phải đổi mới nếu muốn tồn tại. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện bắt buộc đối với doanh nghiệp.

Đồng thời, xu hướng thận trọng trong đầu tư của doanh nghiệp, thể hiện qua sự suy giảm của vốn đăng ký bổ sung, nếu kéo dài có thể ảnh hưởng đến động lực tăng trưởng trong trung và dài hạn. Điều này đặt ra yêu cầu đối với chính sách không chỉ dừng lại ở hỗ trợ ngắn hạn, mà cần hướng đến nâng cao chất lượng phát triển doanh nghiệp một cách bền vững.

Từ thực trạng trên, có thể nhận diện một số xu hướng phát triển doanh nghiệp trong thời gian tới. Trước hết, khu vực doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ tiếp tục phục hồi, song tốc độ phục hồi có thể chưa đồng đều và còn phụ thuộc nhiều vào diễn biến của môi trường kinh tế quốc tế. Thứ hai, xu hướng chuyển dịch sang các ngành dịch vụ và kinh tế số sẽ tiếp tục gia tăng, đòi hỏi doanh nghiệp phải đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và đổi mới mô hình kinh doanh. Thứ ba, áp lực cạnh tranh sẽ ngày càng lớn, đặc biệt đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, buộc các doanh nghiệp phải nâng cao năng lực quản trị và khả năng thích ứng. Thứ tư, xu hướng tái cơ cấu doanh nghiệp sẽ diễn ra mạnh mẽ hơn với việc tập trung nâng cao hiệu quả hoạt động thay vì mở rộng quy mô.

Để hỗ trợ khu vực doanh nghiệp phát triển bền vững trong bối cảnh hiện nay, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần tập trung ổn định chi phí đầu vào, đặc biệt là giá năng lượng và chi phí logistics nhằm giảm áp lực cho doanh nghiệp. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ tín dụng phù hợp giúp doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa cải thiện khả năng tiếp cận vốn. Bên cạnh đó, tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, hoàn thiện khung pháp lý và bảo đảm tính minh bạch, ổn định của chính sách là những yếu tố quan trọng để tạo môi trường kinh doanh thuận lợi.

Ngoài ra, cần đẩy mạnh các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực quản trị. Đây là những yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và thích ứng tốt hơn với các biến động của thị trường. Đồng thời, tăng cường cung cấp thông tin, dự báo thị trường sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong xây dựng kế hoạch sản xuất kinh doanh.

Nhìn tổng thể, khu vực doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi quan trọng, từ phục hồi sang phát triển bền vững. Việc tận dụng tốt giai đoạn này sẽ quyết định khả năng bứt phá của doanh nghiệp trong những năm tới, đồng thời đóng vai trò then chốt trong việc hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng kinh tế của đất nước.

[1] Trong đó, số vốn đăng ký tăng thêm của các doanh nghiệp đang hoạt động trong quý I/2026 đạt hơn 777,4 nghìn tỷ đồng (giảm 24,5% so với cùng kỳ năm 2025).