Từ điều tra truyền thống đến khai thác dữ liệu sẵn có: Xu hướng mới của thống kê hiện đại

Trong nhiều thập kỷ, điều tra thống kê là phương thức chủ yếu để thu thập thông tin phục vụ biên soạn các chỉ tiêu kinh tế – xã hội. Những cuộc điều tra quy mô lớn đã cung cấp nguồn dữ liệu quan trọng giúp phản ánh thực trạng của đất nước, phục vụ công tác quản lý, điều hành và hoạch định chính sách. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ số và quá trình số hóa các hoạt động quản lý nhà nước, một câu hỏi ngày càng được đặt ra rõ hơn: liệu mọi thông tin cần thiết đều phải được thu thập thông qua các cuộc điều tra mới?

Câu trả lời đang dần thay đổi. Khối lượng dữ liệu được tạo ra trong nền kinh tế và xã hội ngày nay lớn hơn rất nhiều so với trước đây. Các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và tổ chức đang lưu trữ một lượng thông tin khổng lồ phát sinh từ hoạt động quản lý, giao dịch và cung cấp dịch vụ. Nhiều dữ liệu trong số đó có giá trị thống kê rất cao và có thể được khai thác để phục vụ sản xuất thông tin thống kê mà không nhất thiết phải tiến hành thu thập lại từ đầu.

Đây chính là một trong những xu hướng quan trọng của thống kê hiện đại trên thế giới. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các cuộc điều tra truyền thống, các cơ quan thống kê đang từng bước mở rộng khả năng khai thác dữ liệu hành chính và các nguồn dữ liệu sẵn có. Cách tiếp cận này không nhằm thay thế hoàn toàn điều tra thống kê mà hướng tới việc sử dụng hợp lý từng nguồn dữ liệu, phát huy ưu thế của mỗi loại thông tin và giảm bớt những hoạt động thu thập không cần thiết.

Sự thay đổi này xuất phát từ yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động thống kê. Mỗi cuộc điều tra đều đòi hỏi nguồn lực về thời gian, nhân lực và kinh phí. Đồng thời, người dân và doanh nghiệp cũng phải dành thời gian để cung cấp thông tin. Khi một phần dữ liệu đã tồn tại trong các hệ thống quản lý nhà nước hoặc các cơ sở dữ liệu chuyên ngành, việc tiếp tục yêu cầu cung cấp lại có thể làm gia tăng chi phí xã hội mà không tạo ra nhiều giá trị bổ sung.

Không phải mọi thông tin đều cần được điều tra lại từ đầu. Đây đang trở thành một nguyên tắc quan trọng của thống kê hiện đại. Việc tận dụng hiệu quả các nguồn dữ liệu sẵn có không chỉ giúp giảm chi phí thu thập thông tin mà còn tạo điều kiện nâng cao tính kịp thời của số liệu thống kê. Nhiều thông tin có thể được cập nhật thường xuyên hơn, phản ánh nhanh hơn những thay đổi của nền kinh tế và xã hội so với phương pháp điều tra truyền thống.

Điều đáng chú ý là sự chuyển dịch này không làm giảm vai trò của điều tra thống kê. Ngược lại, điều tra vẫn giữ vị trí đặc biệt quan trọng đối với những lĩnh vực mà các nguồn dữ liệu khác chưa thể đáp ứng hoặc chưa bảo đảm đầy đủ về chất lượng. Điều thay đổi là cách thức tổ chức hoạt động thống kê đang trở nên linh hoạt hơn, kết hợp nhiều nguồn thông tin khác nhau để tạo ra bức tranh toàn diện và chính xác hơn về thực trạng phát triển của đất nước.

Sự phát triển của các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và quá trình chuyển đổi số trong các cơ quan nhà nước đang tạo nền tảng thuận lợi cho xu hướng này. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và chia sẻ hiệu quả, khả năng khai thác các nguồn dữ liệu sẵn có sẽ ngày càng được mở rộng. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao năng suất của hoạt động thống kê và giảm gánh nặng cung cấp thông tin cho xã hội.

Chiến lược phát triển Thống kê Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định rõ định hướng tăng cường khai thác dữ liệu hành chính và các nguồn dữ liệu mới trong hoạt động thống kê. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là sự thay đổi về tư duy phát triển thống kê, phù hợp với xu thế của thế giới và yêu cầu quản trị quốc gia trong thời đại số.

Nguồn dữ liệu giá trị nhất đôi khi không phải là dữ liệu được tạo ra mới, mà là dữ liệu đã tồn tại nhưng chưa được khai thác đúng mức. Khi các nguồn dữ liệu sẵn có được sử dụng hiệu quả hơn, hoạt động thống kê sẽ có điều kiện nâng cao chất lượng thông tin, giảm chi phí xã hội và đáp ứng tốt hơn nhu cầu ngày càng cao của người sử dụng.

Tương lai của thống kê không nằm ở việc thu thập ngày càng nhiều dữ liệu, mà nằm ở khả năng khai thác hiệu quả những dữ liệu đang tồn tại. Đó là một trong những thay đổi quan trọng nhất của thống kê hiện đại và cũng là hướng đi tất yếu để xây dựng nền thống kê chuyên nghiệp, hiện đại và bền vững trong giai đoạn phát triển mới.

                                     Tổ Truyền thông và Thư viện, Văn phòng Cục Thống kê