Chuyển đổi số trong ngành Thống kê: Từ thu thập dữ liệu đến quản trị thông minh

Không phải mọi cuộc đổi mới đều bắt đầu từ công nghệ. Trong nhiều trường hợp, công nghệ chỉ tạo ra khả năng, còn sự thay đổi thực sự nằm ở tư duy quản lý, cách thức tổ chức công việc và năng lực sử dụng dữ liệu để tạo ra giá trị mới. Đối với ngành Thống kê, chuyển đổi số vì thế không đơn thuần là thay phiếu giấy bằng thiết bị điện tử, chuyển biểu mẫu lên môi trường mạng hay đầu tư thêm các phần mềm nghiệp vụ. Đó là quá trình đổi mới toàn diện mô hình sản xuất, quản trị và phổ biến thông tin thống kê trên nền tảng dữ liệu và công nghệ số.

Trong bối cảnh nền kinh tế, xã hội và phương thức quản trị quốc gia đang thay đổi nhanh chóng, nhu cầu thông tin thống kê không chỉ nhiều hơn mà còn đòi hỏi phải kịp thời hơn, chi tiết hơn và có khả năng hỗ trợ phân tích, dự báo. Phương thức hoạt động dựa trên các quy trình phân tán, nhiều công đoạn thủ công và phụ thuộc chủ yếu vào từng cuộc thu thập riêng lẻ ngày càng khó đáp ứng đầy đủ những yêu cầu đó. Chuyển đổi số vì vậy không còn là một lựa chọn về kỹ thuật, mà là yêu cầu phát triển tất yếu của nền thống kê hiện đại.

Chuyển đổi số trước hết đòi hỏi đổi mới thể chế để dữ liệu có thể được kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả

Công nghệ có thể giúp truyền dữ liệu nhanh hơn, nhưng không thể tự giải quyết những khác biệt về trách nhiệm, thẩm quyền, tiêu chuẩn hay cơ chế phối hợp giữa các cơ quan. Muốn chuyển đổi số thành công, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về thu thập, quản lý, kết nối, chia sẻ và sử dụng dữ liệu; xác định rõ trách nhiệm của các bên trong cung cấp thông tin; đồng thời bảo đảm an toàn, bảo mật và sử dụng dữ liệu đúng mục đích.

Thể chế cũng cần tạo điều kiện để ngành Thống kê tăng cường tiếp nhận dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và các hệ thống thông tin hành chính. Khi hành lang pháp lý được hoàn thiện, dữ liệu có thể được luân chuyển theo những quy tắc rõ ràng, giảm tình trạng chia cắt thông tin và tạo nền tảng để xây dựng hệ thống dữ liệu thống kê thống nhất trong phạm vi toàn quốc.

Đổi mới quy trình nghiệp vụ là nội dung cốt lõi phân biệt chuyển đổi số với việc đơn thuần ứng dụng công nghệ thông tin

Nếu chỉ đưa một quy trình cũ lên môi trường điện tử, hoạt động có thể nhanh hơn nhưng cách thức vận hành về cơ bản vẫn không thay đổi. Chuyển đổi số đòi hỏi phải rà soát và thiết kế lại toàn bộ quy trình sản xuất thông tin thống kê, từ xác định nhu cầu thông tin, lựa chọn nguồn dữ liệu, thu thập, kiểm tra, xử lý, tích hợp, phân tích đến phổ biến và đánh giá chất lượng.

Trong quy trình mới, dữ liệu cần được thu thập một lần nhưng có thể khai thác nhiều lần; các công đoạn kiểm tra và xử lý cần được tự động hóa ở mức phù hợp; thông tin về dữ liệu phải được quản lý thống nhất; kết quả của từng khâu phải có khả năng kết nối với toàn bộ chu trình sản xuất. Nhờ đó, hoạt động thống kê có thể giảm trùng lặp, rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng trong suốt vòng đời của dữ liệu.

Việc trên 95% phiếu điều tra thống kê được thực hiện bằng hình thức điện tử vào năm 2025 là một kết quả quan trọng, cho thấy mức độ ứng dụng công nghệ trong thu thập thông tin đã có bước tiến rõ rệt. Tuy nhiên, thành quả này mới là một nền tảng ban đầu. Giá trị đầy đủ của chuyển đổi số chỉ được tạo ra khi dữ liệu thu thập điện tử tiếp tục được tích hợp vào các quy trình xử lý, quản trị, phân tích và phổ biến thông tin thống nhất.

Khoa học và công nghệ tạo nền tảng để chuyển từ sản xuất số liệu phân tán sang quản trị dữ liệu thông minh

Cùng với số hóa hoạt động điều tra, ngành Thống kê cần từng bước hình thành cơ sở dữ liệu thống kê tập trung, có khả năng kết nối dữ liệu điều tra, dữ liệu hành chính và các nguồn dữ liệu mới. Dữ liệu không chỉ được lưu giữ theo từng cuộc điều tra hay từng lĩnh vực riêng biệt mà cần được tổ chức như một tài sản chung, có cấu trúc rõ ràng, được tài liệu hóa đầy đủ và có thể khai thác lâu dài.

Các công nghệ như điện toán đám mây, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, học máy, dữ liệu địa không gian và các công cụ phân tích hiện đại mở ra khả năng xử lý khối lượng dữ liệu lớn với tốc độ và mức độ chi tiết cao hơn. Những công nghệ này có thể hỗ trợ phát hiện sai lệch, nhận diện mô hình, kết nối bản ghi, xây dựng chỉ tiêu mới và nâng cao năng lực phân tích, dự báo. Tuy nhiên, việc ứng dụng phải luôn được đặt trong khuôn khổ phương pháp luận thống kê chặt chẽ, kiểm soát được chất lượng và bảo đảm tính minh bạch của kết quả.

Đổi mới sáng tạo giúp ngành Thống kê không chỉ làm nhanh hơn những công việc cũ mà còn tạo ra những phương thức và sản phẩm mới

Chuyển đổi số sẽ khó đạt được kết quả thực chất nếu chỉ tập trung mua sắm thiết bị hoặc triển khai các hệ thống phần mềm theo lối cũ. Điều quan trọng là hình thành môi trường khuyến khích thử nghiệm phương pháp mới, khai thác nguồn dữ liệu mới và phát triển các sản phẩm thống kê đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người sử dụng.

Đổi mới sáng tạo có thể bắt đầu từ những việc cụ thể như thử nghiệm sử dụng dữ liệu hành chính để thay thế hoặc bổ sung một số nội dung điều tra; ứng dụng dữ liệu địa không gian để tăng khả năng phân tích theo lãnh thổ; xây dựng bảng điều khiển dữ liệu trực tuyến; phát triển giao diện lập trình ứng dụng để chia sẻ dữ liệu; hoặc sử dụng các mô hình phân tích nhằm phát hiện sớm những biến động kinh tế – xã hội. Mỗi sáng kiến, dù ở quy mô nhỏ, đều có thể góp phần thay đổi phương thức sản xuất và mở rộng giá trị sử dụng của thông tin thống kê.

Để đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển, ngành Thống kê cũng cần tăng cường hợp tác với các cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng chuyên gia. Sự kết hợp giữa hiểu biết nghiệp vụ thống kê với tri thức về công nghệ, khoa học dữ liệu và nhu cầu thực tiễn sẽ tạo điều kiện hình thành các giải pháp phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

Nguồn nhân lực số là yếu tố quyết định khả năng biến công nghệ và dữ liệu thành giá trị thống kê

Hạ tầng công nghệ có thể được đầu tư trong một thời gian nhất định, nhưng năng lực của đội ngũ cần được xây dựng bằng một quá trình lâu dài. Chuyển đổi số đặt ra yêu cầu mới đối với công chức, viên chức thống kê ở tất cả các cấp. Bên cạnh kiến thức về điều tra, tổng hợp và phương pháp thống kê truyền thống, đội ngũ này cần từng bước được trang bị kỹ năng quản trị dữ liệu, phân tích dữ liệu, sử dụng công nghệ số, bảo đảm an toàn thông tin và khai thác các nguồn dữ liệu mới.

Hoạt động đào tạo, bồi dưỡng cũng cần được đổi mới theo hướng gắn với vị trí việc làm và yêu cầu thực tế của từng nhóm nhân sự. Không phải mọi cán bộ đều cần trở thành chuyên gia công nghệ, nhưng mỗi người cần có đủ năng lực số để thực hiện nhiệm vụ trong quy trình sản xuất thông tin mới. Đồng thời, ngành Thống kê cần xây dựng đội ngũ chuyên sâu về khoa học dữ liệu, công nghệ thông tin, dữ liệu địa không gian, phương pháp tích hợp dữ liệu và phân tích dự báo để dẫn dắt quá trình chuyển đổi.

Quan trọng hơn, chuyển đổi số đòi hỏi hình thành văn hóa làm việc mới: sẵn sàng chia sẻ dữ liệu, phối hợp liên ngành, học hỏi liên tục và chấp nhận thử nghiệm có kiểm soát. Khi tư duy của đội ngũ thay đổi, công nghệ mới thực sự trở thành công cụ thúc đẩy đổi mới thay vì chỉ là một hệ thống được bổ sung vào cách làm cũ.

Quản trị thông minh là đích đến của chuyển đổi số trong ngành Thống kê

Quản trị thông minh không có nghĩa là mọi hoạt động đều do máy móc thực hiện. Đó là mô hình trong đó dữ liệu được quản lý thống nhất, quy trình được theo dõi xuyên suốt, chất lượng được kiểm soát kịp thời và các nguồn lực được phân bổ dựa trên thông tin đầy đủ. Người quản lý có thể biết dữ liệu đang được hình thành ở đâu, chất lượng như thế nào, công đoạn nào đang chậm và sản phẩm nào đang được người dùng quan tâm.

Ở mức độ cao hơn, quản trị thông minh còn giúp ngành Thống kê chuyển từ phản ứng sau khi vấn đề xảy ra sang chủ động phát hiện rủi ro, dự báo nhu cầu thông tin và điều chỉnh hoạt động sản xuất một cách linh hoạt. Khi đó, thống kê không chỉ cung cấp các con số phản ánh quá khứ mà còn trở thành một bộ phận quan trọng của hệ thống hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Chiến lược phát triển Thống kê Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã đặt ra định hướng hiện đại hóa toàn diện hoạt động thống kê. Để hiện thực hóa định hướng đó, chuyển đổi số cần được triển khai đồng bộ từ hoàn thiện thể chế, thiết kế lại quy trình nghiệp vụ, phát triển hạ tầng dữ liệu và công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo đến đào tạo nguồn nhân lực.

Từ thu thập dữ liệu đến quản trị thông minh là một hành trình dài, nhưng đó không phải là hành trình chạy theo công nghệ. Đó là quá trình xây dựng một nền thống kê có khả năng thích ứng nhanh hơn, phối hợp tốt hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn từ dữ liệu. Thành công của chuyển đổi số vì thế không được đo bằng số lượng phần mềm hay thiết bị đã đầu tư, mà bằng chất lượng, tính kịp thời và khả năng phục vụ của thông tin thống kê đối với công tác lãnh đạo, quản lý, điều hành và nhu cầu ngày càng đa dạng của toàn xã hội.

                        Tổ Truyền thông và Thư viện, Văn phòng Cục Thống kê