Thống kê chính thức – Nền tảng của niềm tin trong xã hội số

Chưa bao giờ con người có thể tiếp cận thông tin dễ dàng như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, mỗi người có thể đọc hàng trăm bản tin, theo dõi vô số báo cáo, biểu đồ và nhận định về tình hình kinh tế – xã hội từ nhiều nguồn khác nhau. Internet, mạng xã hội, các nền tảng số và trí tuệ nhân tạo đang làm cho thông tin được tạo ra và lan truyền với tốc độ chưa từng có.

Nhưng xã hội số cũng tạo ra một nghịch lý: thông tin càng nhiều, việc xác định đâu là thông tin đáng tin cậy càng trở nên khó khăn. Một con số có thể được chia sẻ đến hàng triệu người chỉ trong vài giờ, nhưng tốc độ lan truyền không bảo đảm tính chính xác. Thông tin không rõ nguồn gốc, thiếu phương pháp kiểm chứng hoặc bị tách khỏi bối cảnh có thể dẫn tới những nhận định sai lệch và những quyết định thiếu cơ sở.

Trong thế giới ấy, sứ mệnh cốt lõi của ngành Thống kê ngày càng trở nên rõ ràng: tạo ra những thông tin mà xã hội có thể tin cậy. Tuy nhiên, niềm tin chỉ thực sự có ý nghĩa khi thông tin thống kê không những chính xác mà còn được cung cấp kịp thời, phản ánh đầy đủ phạm vi của hiện tượng, có mức độ phân tổ đủ chi tiết và phù hợp với nhu cầu ngày càng đa dạng của người sử dụng.

Thống kê chính thức là một phần của hạ tầng niềm tin trong xã hội số

Khác với những số liệu được đưa ra từ cảm nhận, quan sát riêng lẻ hoặc các nguồn chưa được kiểm chứng, thống kê chính thức được sản xuất trên cơ sở phương pháp luận khoa học, quy trình nghiệp vụ chặt chẽ và những nguyên tắc nghề nghiệp nghiêm ngặt. Mỗi chỉ tiêu trước khi công bố đều phải trải qua quá trình thu thập, xử lý, đối chiếu, phân tích và kiểm soát chất lượng.

Niềm tin đối với thống kê chính thức không chỉ được tạo nên bởi thẩm quyền của cơ quan công bố. Niềm tin trước hết được hình thành từ tính khách quan của phương pháp, sự minh bạch của quy trình, tính nhất quán của số liệu và trách nhiệm nghề nghiệp của người làm thống kê. Một con số chỉ có sức thuyết phục lâu dài khi người sử dụng có thể hiểu nó được hình thành như thế nào, phản ánh phạm vi nào và có những giới hạn gì.

Thống kê chính thức vì vậy không đơn thuần là sản phẩm của một cơ quan nhà nước. Đó là tài sản thông tin chung của quốc gia, được tạo ra để phục vụ bình đẳng cho các cơ quan lãnh đạo, quản lý, doanh nghiệp, giới nghiên cứu, cơ quan truyền thông và mọi người dân.

Thông tin đáng tin cậy phải đồng thời là thông tin kịp thời

Một con số có thể hoàn toàn chính xác tại thời điểm được thu thập, nhưng nếu được công bố quá muộn thì giá trị sử dụng sẽ giảm đáng kể. Trong môi trường kinh tế – xã hội biến động nhanh, người sử dụng không chỉ cần biết điều gì đã xảy ra mà còn cần được cung cấp thông tin đủ sớm để nhận diện xu hướng, phản ứng trước rủi ro và đưa ra quyết định phù hợp.

Bởi vậy, tính kịp thời đang trở thành một yêu cầu ngày càng quan trọng đối với thống kê chính thức. Điều này không có nghĩa mọi chỉ tiêu đều phải được công bố theo thời gian thực. Mức độ cập nhật cần phù hợp với bản chất của từng hiện tượng, khả năng của nguồn dữ liệu và yêu cầu bảo đảm chất lượng. Tuy nhiên, ngành Thống kê cần không ngừng rút ngắn khoảng cách giữa thời điểm hiện tượng xảy ra và thời điểm thông tin được cung cấp, từng bước tiến gần hơn tới khả năng theo dõi sát thời gian thực đối với những lĩnh vực có điều kiện.

Muốn làm được điều đó, không thể chỉ tăng số lượng các cuộc điều tra hoặc yêu cầu người dân, doanh nghiệp cung cấp thông tin thường xuyên hơn. Con đường bền vững hơn là khai thác hiệu quả những dòng dữ liệu đang được hình thành liên tục trong hoạt động quản lý, sản xuất, kinh doanh và đời sống xã hội.

Thông tin thống kê phải phản ánh đầy đủ phạm vi của hiện tượng cần nghiên cứu

Một bức tranh thống kê sẽ thiếu sức thuyết phục nếu bỏ sót những nhóm dân cư, loại hình doanh nghiệp, khu vực địa lý hoặc hoạt động kinh tế quan trọng. Vì vậy, chất lượng không chỉ được đánh giá bằng độ chính xác của những đơn vị đã được quan sát mà còn bằng mức độ bao phủ của toàn bộ tổng thể nghiên cứu.

Điều tra mẫu có nhiều ưu điểm nhưng thường bị giới hạn bởi quy mô mẫu, chi phí và khả năng tiếp cận những nhóm nhỏ. Trong khi đó, dữ liệu hành chính về dân cư, doanh nghiệp, thuế, bảo hiểm, giáo dục, y tế, đất đai và các lĩnh vực khác có khả năng bao phủ rộng, được cập nhật thường xuyên trong quá trình quản lý nhà nước. Khi được đánh giá, chuẩn hóa và xử lý theo phương pháp thống kê, các nguồn dữ liệu này có thể góp phần giảm thiếu phạm vi, hỗ trợ xác định đúng tổng thể và nâng cao tính đầy đủ của thông tin thống kê.

Tuy nhiên, dữ liệu hành chính không tự động trở thành dữ liệu thống kê. Phạm vi quản lý hành chính có thể khác với tổng thể nghiên cứu; các khái niệm hành chính không phải lúc nào cũng phù hợp với khái niệm thống kê; dữ liệu có thể có báo cáo muộn, báo cáo thiếu, trùng lặp hoặc những thay đổi xuất phát từ quy định quản lý. Vì vậy, khai thác dữ liệu hành chính cần gắn với quá trình đánh giá nguồn, hiệu đính, liên kết, so sánh và kiểm soát chất lượng một cách hệ thống.

Người sử dụng ngày càng cần thông tin được phân tổ chi tiết hơn

Một số liệu bình quân chung có thể phản ánh xu hướng tổng thể nhưng đôi khi che khuất những khác biệt quan trọng giữa các nhóm dân cư, các vùng, các ngành hoặc các loại hình doanh nghiệp. Để xây dựng chính sách sát với thực tiễn, cơ quan quản lý cần biết không chỉ nền kinh tế đang tăng trưởng như thế nào mà còn khu vực nào đang phát triển nhanh, nhóm nào đang gặp khó khăn và địa bàn nào cần được ưu tiên nguồn lực.

Tương tự, doanh nghiệp cần dữ liệu chi tiết về từng thị trường; nhà nghiên cứu cần thông tin theo nhóm tuổi, giới tính, trình độ, nghề nghiệp hoặc khu vực địa lý; người dân cần những thông tin gắn với điều kiện sống và cộng đồng của mình. Khả năng phân tổ vì thế trở thành một thước đo quan trọng về giá trị sử dụng của thống kê chính thức.

Đây cũng là một trong những ưu thế lớn của thống kê dựa trên đăng ký. Khi dữ liệu hành chính được liên kết ở cấp đơn vị và tổ chức thành hệ thống đăng ký thống kê, thông tin có thể được tổng hợp theo nhiều chiều khác nhau mà không phải tiến hành một cuộc điều tra mới cho từng yêu cầu. Dữ liệu về dân số có thể kết hợp với giáo dục, việc làm, thu nhập hoặc nơi cư trú; dữ liệu về doanh nghiệp có thể kết nối với thuế, lao động, đầu tư và địa điểm hoạt động. Nhờ đó, hệ thống thống kê có khả năng cung cấp những bảng số liệu chi tiết hơn cho từng vùng, từng nhóm đối tượng và từng mục đích sử dụng.

Mức độ chi tiết luôn phải đi cùng với yêu cầu bảo mật. Thông tin càng được phân tổ sâu thì nguy cơ nhận dạng đơn vị càng lớn. Bởi vậy, mở rộng khả năng khai thác dữ liệu phải đồng thời đi đôi với các biện pháp bảo vệ thông tin thống kê và giữ vững niềm tin của người dân, doanh nghiệp đối với hệ thống thống kê nhà nước.

Chất lượng thống kê cuối cùng phải được đánh giá từ nhu cầu của người sử dụng

Một sản phẩm thống kê có thể được biên soạn bằng phương pháp rất chặt chẽ nhưng vẫn chưa tạo ra đầy đủ giá trị nếu không trả lời được những câu hỏi mà xã hội đang quan tâm. Thông tin thống kê vì vậy không chỉ cần chính xác về chuyên môn mà còn phải phù hợp với mục đích sử dụng, dễ tiếp cận, dễ hiểu và được cung cấp dưới những hình thức thuận tiện.

Người làm thống kê không thể chỉ quyết định sản xuất những gì mình có khả năng sản xuất. Một hệ thống thống kê hiện đại phải thường xuyên lắng nghe người sử dụng để xác định những khoảng trống thông tin, những chỉ tiêu cần cập nhật nhanh hơn, những phân tổ cần chi tiết hơn và những hình thức phổ biến cần được đổi mới.

Định kỳ ba năm một lần, Cục Thống kê tổ chức điều tra nhu cầu và mức độ hài lòng của người sử dụng thông tin thống kê. Hoạt động này không chỉ giúp đánh giá chất lượng sản phẩm và dịch vụ thống kê mà còn thể hiện sự chuyển đổi từ tư duy sản xuất theo khả năng sẵn có sang tư duy phục vụ nhu cầu của xã hội. Mức độ hài lòng của người sử dụng vì vậy không đơn thuần là một chỉ tiêu quản lý, mà còn là thước đo về tính phù hợp, chất lượng phục vụ và niềm tin đối với thống kê chính thức.

Thống kê dựa trên đăng ký mở ra khả năng tạo ra thông tin kịp thời, đầy đủ và chi tiết hơn

Trong phương thức truyền thống, mỗi nhu cầu thông tin mới thường dẫn đến việc bổ sung câu hỏi hoặc tổ chức thêm một cuộc thu thập. Cách làm này có thể đáp ứng được một số yêu cầu trước mắt nhưng làm tăng chi phí, kéo dài thời gian sản xuất và tạo thêm gánh nặng cung cấp thông tin cho người dân, doanh nghiệp.

Thống kê dựa trên đăng ký đặt ra một cách tiếp cận khác. Dữ liệu đã được tạo ra trong quá trình quản lý hành chính được tổ chức, liên kết và chuyển đổi thành hệ thống đăng ký thống kê phục vụ nhiều sản phẩm khác nhau. Một hệ thống đăng ký về dân số, doanh nghiệp, việc làm, giáo dục hoặc thu nhập không chỉ đáp ứng một cuộc điều tra riêng lẻ mà có thể trở thành nền tảng chung cho nhiều lĩnh vực thống kê.

Điều đó thể hiện một tư tưởng rất quan trọng của thống kê hiện đại:

Không thu thập nhiều hơn những gì xã hội đã có, mà khai thác tốt hơn những gì xã hội đang tạo ra

Cách tiếp cận này không phủ nhận vai trò của điều tra thống kê. Điều tra vẫn cần thiết để thu thập những biến chưa có trong nguồn hành chính, nghiên cứu các hiện tượng chuyên sâu và đánh giá chất lượng của hệ thống đăng ký. Nhưng thay vì coi điều tra là điểm khởi đầu mặc định của mọi nhu cầu thông tin, cơ quan thống kê cần trước hết xem xét xã hội đã tạo ra những dữ liệu nào, dữ liệu đó có thể được sử dụng đến đâu và cần bổ sung bằng điều tra ở những nội dung nào.

Khi điều tra, dữ liệu hành chính và các nguồn dữ liệu mới được kết hợp trong một hệ thống thống nhất, thông tin thống kê có thể được cập nhật thường xuyên hơn, bao phủ rộng hơn, phân tổ chi tiết hơn và đồng thời giảm bớt chi phí thu thập. Đây không chỉ là thay đổi nguồn dữ liệu mà là sự thay đổi căn bản trong tư duy thiết kế hệ thống thống kê.

Công nghệ mới càng phát triển, giá trị của thống kê chính thức càng phải được khẳng định bằng chất lượng

Dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo đang tạo ra nhiều khả năng mới trong thu thập, xử lý và phổ biến thông tin. AI có thể tổng hợp văn bản, xây dựng biểu đồ và tạo ra những con số chỉ trong thời gian rất ngắn. Nhưng công nghệ không tự bảo đảm rằng những kết quả ấy phản ánh đúng thực tiễn, đại diện cho toàn bộ xã hội hoặc có thể so sánh qua thời gian.

Trong bối cảnh đó, thống kê chính thức không cần cạnh tranh bằng cách công bố nhanh hơn mọi nguồn khác. Giá trị riêng của thống kê chính thức nằm ở khả năng cân bằng giữa tính kịp thời và độ tin cậy; giữa mức độ chi tiết và yêu cầu bảo mật; giữa nhu cầu thông tin ngày càng cao với những tiêu chuẩn chất lượng không thể bị xem nhẹ.

Công nghệ cần được sử dụng để nâng cao chất lượng thống kê, chứ không phải để thay thế những nguyên tắc nghề nghiệp của thống kê. Mọi nguồn dữ liệu mới, mọi thuật toán và mọi phương pháp hiện đại đều cần được đánh giá trên cùng một câu hỏi: chúng có giúp tạo ra thông tin khách quan, kịp thời, đầy đủ và phù hợp hơn cho người sử dụng hay không?

Xây dựng niềm tin là một quá trình lâu dài và phải được thực hiện qua từng sản phẩm thống kê

Chiến lược phát triển Thống kê Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định định hướng hiện đại hóa phương thức thu thập, tăng cường khai thác dữ liệu hành chính và các nguồn dữ liệu mới, phát triển cơ sở dữ liệu thống kê, nâng cao chất lượng phổ biến thông tin và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người sử dụng. Những nhiệm vụ này suy cho cùng đều hướng tới việc nâng cao giá trị và củng cố uy tín của thống kê chính thức.

Trong xã hội số, niềm tin không thể được yêu cầu mà phải được tạo dựng bằng chất lượng, sự minh bạch và khả năng phục vụ. Mỗi số liệu được công bố đúng phương pháp, mỗi sản phẩm được cung cấp đúng lúc, mỗi nhóm đối tượng được phản ánh đầy đủ và mỗi nhu cầu chính đáng của người sử dụng được đáp ứng đều góp phần vun đắp niềm tin ấy.

Giá trị lớn nhất của thống kê chính thức không chỉ nằm ở những con số đã được công bố, mà nằm ở việc xã hội có thể dựa vào những con số đó để hiểu đúng thực trạng và lựa chọn hành động phù hợp. Khi thông tin thống kê vừa đáng tin cậy, vừa kịp thời, đầy đủ, chi tiết và phù hợp với nhu cầu sử dụng, thống kê chính thức sẽ thực sự trở thành nền tảng của quản trị dựa trên bằng chứng và là một phần không thể thiếu của hạ tầng niềm tin quốc gia.

Công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi, nguồn dữ liệu sẽ ngày càng phong phú và nhu cầu của xã hội sẽ không ngừng mở rộng. Nhưng sứ mệnh của ngành Thống kê vẫn nhất quán: không ngừng khai thác tốt hơn những dữ liệu xã hội đang tạo ra để cung cấp những thông tin mà xã hội có thể tin cậy và sử dụng hiệu quả cho sự phát triển của đất nước.

 

                                 Tổ Truyền thông và Thư viện, Văn phòng Cục Thống kê