Mỗi ngày, các hoạt động sản xuất, kinh doanh, quản lý và đời sống xã hội tạo ra một khối lượng dữ liệu khổng lồ. Dữ liệu được hình thành từ giao dịch điện tử, thanh toán số, thiết bị di động, hoạt động logistics, hệ thống cảm biến, ảnh vệ tinh, nền tảng trực tuyến và nhiều hoạt động khác của nền kinh tế số. Khối lượng dữ liệu ấy lớn hơn rất nhiều so với những gì các phương thức thu thập truyền thống từng có khả năng ghi nhận và xử lý.
Sự thay đổi này đang mở rộng cách nhìn về nguồn thông tin phục vụ thống kê. Nếu trước đây dữ liệu thống kê chủ yếu được tạo ra thông qua các hoạt động thu thập có tổ chức, thì ngày nay, một lượng lớn dữ liệu đã và đang được hình thành tự nhiên trong quá trình vận hành của nền kinh tế và xã hội. Vấn đề đặt ra không còn chỉ là làm thế nào để thu thập thêm dữ liệu, mà là làm thế nào để khai thác hiệu quả những dữ liệu đang được tạo ra từng ngày.
Big Data đang mở rộng không gian dữ liệu phục vụ biên soạn thông tin thống kê
Dữ liệu lớn, thường được gọi là Big Data, không phải là một loại dữ liệu riêng biệt mà là cách gọi chung đối với những nguồn dữ liệu có quy mô lớn, được tạo ra với tốc độ nhanh, có cấu trúc đa dạng và đòi hỏi các phương pháp xử lý hiện đại. Đó có thể là dữ liệu giao dịch thương mại điện tử, dữ liệu thanh toán, thông tin từ thiết bị di động, dữ liệu cảm biến, dữ liệu địa không gian, dữ liệu từ các nền tảng số hoặc hình ảnh thu nhận từ vệ tinh.
Điểm khác biệt quan trọng là phần lớn những dữ liệu này không được tạo ra trước hết cho mục đích thống kê. Chúng hình thành như một sản phẩm của hoạt động quản lý, sản xuất, giao dịch hoặc sử dụng dịch vụ. Tuy nhiên, khi được đánh giá và xử lý phù hợp, các nguồn dữ liệu đó có thể cung cấp những thông tin có giá trị để bổ sung cho hệ thống thống kê chính thức.
Lợi thế lớn nhất của dữ liệu lớn là khả năng phản ánh nhanh và chi tiết những biến động của đời sống kinh tế – xã hội
Nhiều chỉ tiêu thống kê truyền thống được thu thập và công bố theo tháng, quý, năm hoặc theo từng chu kỳ điều tra. Trong khi đó, một số nguồn Big Data được hình thành liên tục và có thể cung cấp tín hiệu với tần suất cao hơn, mức độ chi tiết lớn hơn về thời gian, không gian và nhóm đối tượng.
Dữ liệu giao dịch có thể hỗ trợ theo dõi diễn biến thị trường; dữ liệu vận tải và logistics có thể phản ánh sự lưu chuyển hàng hóa; dữ liệu địa không gian và ảnh vệ tinh có thể bổ sung thông tin về sản xuất nông nghiệp, đô thị hóa, sử dụng đất hoặc môi trường; dữ liệu giá trực tuyến có thể cung cấp thêm nguồn thông tin để theo dõi biến động giá cả. Những nguồn dữ liệu này giúp cơ quan thống kê có thêm khả năng nhận diện sớm các thay đổi đang diễn ra trong nền kinh tế và xã hội.
Trong bối cảnh môi trường phát triển biến động nhanh, lợi thế về tính kịp thời có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thông tin được cập nhật sớm sẽ giúp các cơ quan quản lý có thêm căn cứ để nhận diện xu hướng, đánh giá tình hình và chủ động hơn trong quá trình điều hành.
Big Data không thay thế các nguồn dữ liệu thống kê truyền thống mà bổ sung cho hệ thống đa nguồn
Trong một thời gian dài, điều tra thống kê và chế độ báo cáo thống kê là những phương thức quan trọng để cung cấp thông tin cho hệ thống thống kê nhà nước. Cùng với đó, dữ liệu hành chính ngày càng trở thành nguồn đầu vào có giá trị đối với hoạt động sản xuất thông tin thống kê. Các nguồn dữ liệu này vẫn giữ vai trò nền tảng bởi được hình thành theo những quy trình tương đối ổn định, có cơ sở pháp lý và có thể được kiểm soát bằng phương pháp thống kê.
Big Data mang lại những khả năng mới nhưng không thể thay thế hoàn toàn điều tra thống kê hoặc dữ liệu hành chính. Điều tra vẫn cần thiết để thu thập những thông tin chuyên sâu, đo lường các khái niệm không có trong những nguồn dữ liệu sẵn có và đánh giá chất lượng của các nguồn khác. Dữ liệu hành chính cung cấp thông tin thường xuyên về dân cư, doanh nghiệp, thuế, bảo hiểm, giáo dục, y tế và nhiều lĩnh vực quản lý. Big Data bổ sung tính kịp thời, mức độ chi tiết và những góc quan sát mới.
Tương lai của thống kê vì vậy không nằm ở việc lựa chọn một nguồn dữ liệu duy nhất, mà ở khả năng kết hợp hợp lý giữa điều tra thống kê, dữ liệu hành chính và các nguồn dữ liệu mới. Mỗi nguồn có một vai trò riêng và chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi được đặt trong một hệ thống phương pháp thống nhất.
Dữ liệu lớn chỉ trở thành dữ liệu thống kê khi vượt qua những yêu cầu nghiêm ngặt về chất lượng
Dữ liệu nhiều hơn không đồng nghĩa với thông tin tốt hơn. Do không được thiết kế cho mục đích thống kê, dữ liệu lớn có thể không bao phủ đầy đủ tổng thể nghiên cứu, không sử dụng các khái niệm thống kê thống nhất hoặc bị chi phối bởi đặc điểm của nền tảng tạo ra dữ liệu. Thành phần người sử dụng một dịch vụ trực tuyến, chẳng hạn, có thể không đại diện cho toàn bộ dân số; dữ liệu từ một doanh nghiệp có thể thay đổi khi doanh nghiệp điều chỉnh mô hình hoạt động hoặc hệ thống công nghệ.
Bởi vậy, trước khi sử dụng Big Data để biên soạn thông tin thống kê, cần đánh giá kỹ nguồn gốc, phạm vi bao phủ, tính đại diện, tính ổn định, khả năng so sánh và những sai lệch có thể phát sinh. Các kết quả xử lý phải được kiểm chứng với những nguồn dữ liệu tin cậy khác và được tài liệu hóa đầy đủ để người sử dụng hiểu rõ phương pháp cũng như giới hạn của số liệu.
Đây chính là điểm khác biệt giữa việc đơn thuần khai thác dữ liệu và việc sử dụng dữ liệu cho thống kê chính thức. Công nghệ có thể xử lý dữ liệu nhanh, nhưng phương pháp thống kê mới bảo đảm dữ liệu được chuyển hóa thành thông tin khách quan, có ý nghĩa và phù hợp với mục đích sử dụng.
Biến Big Data thành thông tin thống kê đòi hỏi sự kết hợp giữa công nghệ, phương pháp và con người
Khối lượng, tốc độ và tính đa dạng của dữ liệu lớn vượt quá khả năng xử lý của nhiều công cụ truyền thống. Vì vậy, việc khai thác Big Data cần đến các nền tảng dữ liệu hiện đại, năng lực tính toán lớn và những công nghệ như trí tuệ nhân tạo, học máy, xử lý ngôn ngữ tự nhiên, nhận dạng hình ảnh hoặc phân tích dữ liệu địa không gian.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ là phương tiện. Đội ngũ chuyên gia thống kê vẫn giữ vai trò trung tâm trong việc xác định nhu cầu thông tin, lựa chọn nguồn dữ liệu, thiết kế phương pháp, đánh giá chất lượng và giải thích kết quả. Một mô hình xử lý hiện đại không thể tự khắc phục những hạn chế của dữ liệu đầu vào hoặc thay thế sự phán đoán chuyên môn.
Vì vậy, cùng với đầu tư hạ tầng công nghệ, cần chú trọng đào tạo đội ngũ có khả năng kết hợp kiến thức thống kê với khoa học dữ liệu, công nghệ thông tin và hiểu biết về từng lĩnh vực kinh tế – xã hội. Sự hợp tác giữa cơ quan thống kê, cơ quan quản lý nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển và thử nghiệm những phương pháp khai thác dữ liệu mới.
Khai thác dữ liệu lớn cần được triển khai từng bước, có trọng tâm và được kiểm chứng trong thực tiễn
Big Data là một lĩnh vực có nhiều tiềm năng nhưng cũng chứa đựng không ít rủi ro. Việc ứng dụng không nên bắt đầu từ mong muốn sử dụng một công nghệ mới, mà phải xuất phát từ một nhu cầu thông tin cụ thể và từ khả năng tạo ra giá trị rõ ràng cho sản phẩm thống kê.
Ngành Thống kê có thể lựa chọn một số lĩnh vực phù hợp để triển khai thử nghiệm, chẳng hạn như sử dụng dữ liệu giá trực tuyến để bổ sung theo dõi giá cả; dữ liệu viễn thám trong thống kê nông nghiệp và môi trường; dữ liệu vận tải trong phân tích lưu chuyển hàng hóa; hoặc dữ liệu giao dịch để hỗ trợ đánh giá một số hoạt động của nền kinh tế số. Kết quả thử nghiệm cần được so sánh với các nguồn thống kê hiện có, đánh giá kỹ về chất lượng, chi phí và tính bền vững trước khi đưa vào quy trình sản xuất thường xuyên.
Cách tiếp cận thận trọng không làm giảm ý nghĩa của đổi mới. Ngược lại, nó giúp bảo đảm rằng những phương pháp mới thực sự nâng cao chất lượng thông tin thống kê thay vì chỉ tạo ra những sản phẩm hấp dẫn về công nghệ nhưng thiếu độ tin cậy.
Khai thác dữ liệu lớn là một nội dung quan trọng trong quá trình hiện đại hóa thống kê Việt Nam
Chiến lược phát triển Thống kê Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định đổi mới phương pháp thống kê, tăng cường khai thác dữ liệu hành chính và các nguồn dữ liệu mới là những định hướng quan trọng để nâng cao chất lượng, tính kịp thời và hiệu quả của hoạt động thống kê.
Trong tiến trình đó, Big Data cần được nhìn nhận như một nguồn lực mới có khả năng bổ sung cho hệ thống thống kê quốc gia. Việc khai thác hiệu quả các nguồn dữ liệu lớn sẽ giúp mở rộng phạm vi quan sát, phát triển thêm những sản phẩm thống kê mới và đáp ứng tốt hơn nhu cầu thông tin ngày càng đa dạng của công tác quản lý, điều hành, nghiên cứu và phát triển kinh tế – xã hội.
Tương lai của thống kê không chỉ nằm ở khả năng tổ chức thêm nhiều cuộc thu thập thông tin, mà còn ở năng lực khai thác tốt hơn những dữ liệu đã và đang được tạo ra trong xã hội. Tuy nhiên, điều làm nên giá trị của thống kê không phải là quy mô của kho dữ liệu hay mức độ hiện đại của công nghệ, mà là khả năng chuyển hóa dữ liệu thành thông tin khách quan, đáng tin cậy và hữu ích.
Dữ liệu lớn vì thế là một xu thế tất yếu của thời đại số, nhưng chỉ thực sự trở thành nguồn lực của thống kê khi được kết hợp với dữ liệu hành chính, điều tra thống kê, phương pháp khoa học và năng lực chuyên môn của con người. Đó cũng là con đường để hệ thống thống kê Việt Nam vừa chủ động tiếp cận những nguồn dữ liệu mới, vừa giữ vững các giá trị cốt lõi của thống kê chính thức trong hành trình hiện đại hóa và hội nhập.
Tổ Truyền thông và Thư viện, Văn phòng Cục Thống kê

Những tín hiệu tích cực của thị trường lao động trong 9 tháng năm 2026
Thị trường lao động Việt Nam trong 9 tháng năm 2026 có nhiều chuyển biến tích cực. Lực lượng lao động và số người có việc làm tăng, thu nhập bình quân tháng của người lao động được cải thiện; tình trạng thiếu việc làm, lao động phi chính thức và lao động không sử dụng hết tiềm năng có xu hướng giảm. Đáng chú ý, cơ cấu lao động tiếp tục chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trọng lao động khu vực nông nghiệp, tăng tỷ trọng lao động trong khu vực công nghiệp và xây dựng, khu vực dịch vụ, đồng thời việc làm trong các ngành kinh tế số tiếp tục được mở rộng. (12/10/2026)
Phát triển y học cổ truyền Việt Nam gắn với chăm sóc sức khỏe Nhân dân và phát triển đất nước
Y học cổ truyền không chỉ liên quan đến công tác bảo vệ, chăm sóc sức khỏe Nhân dân mà còn gắn trực tiếp với giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, phát triển công nghiệp dược liệu, kinh tế sức khỏe và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia. Vì vậy, cần bảo tồn, phát huy và nâng tầm y học cổ truyền dân tộc, biến những giá trị, di sản quý báu của cha ông thành nguồn lực quan trọng phục vụ chăm sóc sức khỏe Nhân dân và phát triển đất nước trong thời kỳ mới. (10/08/2026)
Hoàn thiện quy định về phổ biến thông tin thống kê quốc gia
Thông tin thống kê đầy đủ, chính xác, kịp thời và minh bạch có vai trò quan trọng trong công tác quản lý, điều hành và hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội. Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 13/2026/NĐ-CP tiếp tục góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý về phổ biến thông tin thống kê quốc gia, nâng cao hiệu quả công bố, cung cấp và sử dụng thông tin thống kê trong giai đoạn mới. (21/05/2026)
Chuẩn hóa chế độ báo cáo thống kê cấp quốc gia phục vụ công tác quản lý và điều hành
Dữ liệu thống kê đầy đủ, chính xác và kịp thời là nền tảng quan trọng phục vụ công tác quản lý, điều hành và hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội. Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 139/2026/NĐ-CP góp phần tiếp tục hoàn thiện hệ thống báo cáo thống kê cấp quốc gia; nâng cao chất lượng cung cấp, tổng hợp và sử dụng thông tin thống kê trong giai đoạn mới. (21/05/2026)
Thống kê nơi vùng biên
18 năm làm nghề, anh Nguyễn Văn Toàn, Trưởng Thống kê cơ sở Nà Hỳ, tỉnh Điện Biên không thể quên những lần cùng ăn, cùng ngủ với đồng bào dân tộc Lào, dân tộc Mông, dân tộc Thái. (06/05/2026)
Ngành thống kê hội nhập, tính toán GDP theo chuẩn quốc tế
Sự hỗ trợ của Uỷ ban Thống kê Liên Hợp quốc, UNDP, WB, ADB, IFC, ILO những năm sau đổi mới đã thúc đẩy hội nhập quốc tế của ngành thống kê, nâng chất lượng số liệu thống kê Việt Nam theo chuẩn mực quốc tế. (05/05/2026)